چکیده:

مجموعه تصمیمات مردم ساکن هر شهر، شکل آن شهر را می سازد. ولی شهر باید کنترل شود، چون زندگی شهر با هرج و مرج و بدون سازوکارهای انتظام بخش و قابل اجرا رو به انحطاط خواهد رفت. برهمین اساس همه جوامع برای کنترل تصمیمات مردم و عملکرد صحیح و آسان نیاز به قوانین و مقررات دارند تا همان مردم با اطمینان زندگی کنند و به کار خود بپردارند و بدانند که از دیگران هم می توان انتظار پیروی از این مقررات را داشت. ضوابط و مقررات شهرسازی ،آن بخش از تصمیمات مردم را که بازتاب فضایی و کالبدی دارد، کنترل و هدایت می کند و قدر مسلم «توسعه پایدار» که مفهوم عدالت را در طول زمان و همچنین در عرض زمان دربردارد، می تواند به عنوان آرمان و مقصد نهایی این نوع از ضوابط و مقررات قرارگیرد. در واقع، اگر ضوابط و مقررات شهرسازی، به نحو کارامدی به منظور تحقق اهداف و آرمان های توسعه پایدار تدوین شود و در صورتی که به نحو کارامدی هم به اجرا درآید، «تضمین کننده» شکل گیری نوعی سکونتگاه (شهر) با آرمان های توسعه پایدار خواهدبود. حال آنكه مطالعه انجام یافته در خصوص ضوابط و مقررات ملاك عمل شهر تهران با استفاده از روش های تحقیق گونه شناسی آرمانی و تحلیل مقایسه ای، حاكی از آن است كه از ضوابط و مقررات ملاك عمل فعلی شهر تهران، به دلیل عدم انطباق مطلوب این مقررات با و ی‍‍ژگی های بنیادی و تبعی گونهء آرمانی پایدار )ضوابط ومقررات شهرسازی)، نمی توان تحقق كامل اهداف و آرمان های شهرسازی و توسعه پایدار را انتظار داشت.

کلمات کلیدی : تهران - توسعه پایدار شهری – شهرسازی – ضوابط و مقررات

اسماعیل صالحی / استادیار دانشکده محیط زیست دانشگاه گیلان – نشریه محیط شناسی / سال سی و دوم / شماره 40

برای دریافت کامل مقاله به صورت PDF روی لینک زیر کلیک کنید:

http://journals.ut.ac.ir/issueuser/Uploads/Articles/Main_12PArt_10533051-062.pdf

چکیده:

مقاله حاضر به بررسی نقش شهر سازی مدرن در بروز تخلفات ترافیکی عابرین پیاده بافت قدیم شهر تبریز می پردازد . روش این مطالعه ‘ علاوه بر مطالعات کتابخانه ای در بر گیرنده مشاهدات محلی‘ تطبیق نقشه موجود بافت و تحلیل های عقلانی می باشد . بررسی ها حاکی از آن است که در این بافت ‘ تخلفات عابرین پیاده به گسستگی بافت فیزیکی‘ تراکم فعالیت های شهری ناشی از موقعیت مرکزی‘ تحدید قلمرو فضایی و مکانی واحد های زیستی ‘ پیوستگی ضعیف شبکه های پیاده و نظایر آن بستگی دارد . از آنجا که بروز تخلفات‘ پیش از آنکه ناشی از فرهنگ تخلف باشد عمدتا به طراحی غیر اصولی بافت و عدم انطباق شبکه های قدیم شهر برمی گردد . بنابراین وجود آنها نه تنها امری طبیعی بلکه غیر قابل اجتناب نیز می باشد . بر اساس نتایج این بررسی ‘ لازمه اصلاح یا کاهش فرهنگ تخلف در وهله اول انجام اصلاحات طراحی و در مراتب بعدی آموزش و فرهنگ سازی می باشد .

کلمات کلیدی : تخلفات ترافیکی – بافت قدیم تبریز – شهرسازی مدرن – عابران پیاده

رحمت محمد زاده – دکتر فیروز جمالی – دکتر محمدرضا پورمحمدی / نشریه هنرهای زیبا / شماره 21

برای دریافت کامل مقاله به صورت PDF روی لینک زیر کلیک کنید:

 چکیده:

فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) روشی است منعطف، قوی و ساده كه برای تصمیم گیری در شرایطی كه معیارهای تصمیم گیری متضاد انتخاب بین گزینه ها را با مشكل مواجه می سازد، مورد استفاده قرار می گیرد. این روش ارزیابی چند معیاری، ابتدا در سال 1980 به وسیله توماس ال ساعتی پیشنهاد گردید و تاكنون كاربردهای متعددی در علوم مختلف داشته است. در این مقاله، كاربرد مشخصی از این روش در برنامه ریزی شهری و منطقه ای، یعنی در انتخاب مكان مناسب برای اسكان مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج به دست آمده نشان می دهد كه روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی با توجه به سادگی، انعطاف پذیری، به كارگیری معیارهای كیفی و كمی به طور همزمان و نیز قابلیت بررسی سازگاری در قضاوت ها می تواند در بررسی موضوعات مربوط به برنامه ریزی شهری و منطقه ای كاربرد مطلوبی داشته باشد.

کلمات کلیدی : ارزیابی - چند معیاری - فرآیند تحلیل سلسله مراتبی - كاربرد در شهرسازی - مكان یابی

دکتر اسفندیار زبردست / استادیار گروه آموزشی شهرسازی دانشکده هنرهای زیبا ، دانشگاه تهران / نشریه هنرهای زیبا / شماره 10

برای دریافت کامل مقاله به صورت PDF روی لینک زیر کلیک کنید:

چکیده: 

انسان از آغاز شهر نشینی همواره سعی نموده كیفیت زندگی در محیط زیست خود را بهبود بخشد. این تلاشها در طیف وسیعی گسترده شده است. از نظریات تخیلی و خیال پردازانه «آرمانشهرها» توسط فلاسفه‘ دانشمندان و هنرمندان در سر تا سر تاریخ‘ تا فعالیتها و اقدامات عملی و یا عملكرد گرایانه دهه ها ی اخیر توسط متخصصین مختلف (نظیر پزشكان ‘ متخصصین محیط زیست‘ برنامه ریزان و غیره) ‘ لیكن انقلاب صنعتی‘ زمینه ای را بوجود آورد كه انجام اقدامات فوق را در شهرهای معاصر به مراتب حساستر و حیاتی تر نمود. یكی از اقداماتی كه در این زمینه موفقیت چشمگیری در دنیا كسب نمود پروژه «شهرهای سالم» است. مفهوم این ایده این است كه شهر مكانی است كه توانائیها و موقعیتهای انسان را شكل می دهد و علاوه بر آن هر شهر یك زندگی ‘ روح‘ حیات و حتی شخصیت خاص به خود را دارد . بنابراین باید هر شهر را در كلیت آن شناخته و به عنوان محل زندگی آن را شكل داد. در این مقاله‘ بر اساس موفقیت پروژه شهر سالم در اروپا و سایر نقاط جهان‘ پیشنهاد می شود این ایده به عنوان وسیله موثر و جامعی به منظور ارتقاء سطح بهداشت و رفاه ساكنین شهرها و مالا ایجاد یك محیط با كیفیت مطلوب پایدار بطور جدی توسط مسئولین محلی در شهرهای جمهوری اسلامی ایران مورد استفاده قرار گیرد.

کلمات کلیدی :  Healthy Cities ـ آرمانشهر ها ـ پروژه شهرهای سالم ـ شهرسازی – شهرهای سالم

نویسنده : دکتر سید حسین بحرینی

برای دریافت کامل مقاله به صورت PDF روی لینک زیر کلیک کنید:

چکیده: 

شهر تهران در سالهای اخیر مواجه با تغییرات عمده ای در ابعاد كالبدی – فضایی بوده است. فعالیتهای برج سازی سالهای اخیر را می توان به عنوان یكی از بارزترین مراحل در روند تغییرات فوق تجزیه و تحلیل كرد. اگرچه برج سازی می تواند به بخشی از مسائل شهری نظیر كمبود زمین و مسكن تا حدی پاسخ دهد، اما این پدیده می تواند مسائلی را نیز به دنبال داشته باشد. در این راستا، ارزیابی برجهای احداث شده می تواند به شناخت نقاط قوت و ضعف این پدیده منجر شود. مقاله حاضر ضمن تبیین فعالیتهای برج سازی در تهران، به ارزیابی اثرات كالبدی - فضایی برجها در محلات فرمانیه و كامرانیه پرداخته و پس از شناخت نقاط قوت و ضعف آن ، به ارائه اصول و معیارهای كلی در جهت این فعالیت می پردازد. ارزیابی انجام شده بر اساس معیارهای شش گانه : (1) سیمای شهری و كیفیت محیط شهری ، (2) عوارض زیست – محیطی ، (3) شبكه ارتباطی و دسترسی ، (4) دسترسی به خدمات شهری ، (5) ایمنی ، و (6) توجیه اقتصادی صورت گرفت. در قالب نتیجه گیری مقاله، باید گفت كه علی الاصول افزایش تراكم و بهره گیری از امكانات بالقوه موجود در بافتهای شهری ، قابل توجیه است. با این حال ، فعالیتهای برج سازی در تهران ، نقاط ضعف مشخصی داشته ومعیارهای لازم در فرایند برنامه ریزی و طراحی شهری مورد توجه جدی قرار نگرفته است. برج سازی می باید با سیاست های تعریف شده توسعه شهری همسو باشد. اصول شهرسازی و توسعه شهری حكم می كند تا در ابعاد كالبدی – فضایی برج سازی ، مقولاتی نظیر سیما و هویت شهری، اصول افزایش تراكم، تقسیمات كالبدی شهری ، ایمنی، حمل و نقل و ترافیك، محیط زیست، تأمین زیرساخت های شهری و دسترسی به خدمات و تجهیزات شهری مورد توجه قرار گیرند.

کلمات کلیدی : ارزیابی – برج – برج سازی – برنامه ریزی – تراکم – تهران – شهرسازی – فضایی – کالبدی – مسکونی

دکتر محمد مهدی عزیزی / استادیار گروه شهرسازی دانشکده هنرهای زیبا ، دانشگاه تهران / نشریه هنرهای زیبا / شماره 4 و 5

برای دریافت کامل مقاله به صورت PDF روی لینک زیر کلیک کنید:

http://journals.ut.ac.ir/issueuser/Uploads/Articles/e8c38e08-ce76-4ec4-91b4-10cb502f753bISSN%201025-9570-4-5-033.pdf

در بسیاری از کشورهای پیشرفته مثل بریتانیا ،ایالات متحده ،آلمان یا ژاپن عبارت برنامه ریزی شهری یا برنامه ریزی شهرک اکیدا یک مکرر گویی است.یعنی از آنجا که اکثریت عظیمی از جمعیت در آمارها به عنوان جمعیت شهری طبقه بندی می شوند و در مکان هایی زندگی می کنند که به معنی عنوان شهری تعریف می گردند. برنامه ریزی شهری به نظر می رسد که به سادگی به معنی هرنوع برنامه ریزی باشد .درواقع همانطورکه به خوبی مشهور است .برنامه ریزی شهری به شکل معمول و متعارف معنی محدودتر و دقیقتری دارد ،یعنی به برنامه ریزی با یک عنصر فضایی یا جغرفیایی اشاره دارد که در آن هدف کلی تمهید یک ساختار فضایی از فعالیتها یا کاربری اراضی است به نحوی از شکل موجود بدون برنامه ریزی بهتر است .این نوع برنامه ریزی همچنین به عنوان برنامه ریزی کالبدی مشهور است ،شاید برنامه ریزی فضایی اصطلاحی خنثی تر و دقیق تر باشد.

اگر این نوع برنامه ریزی به شکل مرکزی دارای یک عنصر فضایی است ،بنابراین آشکارا تنها در صورتی معنی دار است که در اوج خود به یک بیان فضایی منجر شود .چه این یک نقشه بسیار دقیق و با جزییات باشد ،یا کلی ترین نمودار، به معنی اول و دقیق تر اصطلاح مزبور تا اندازه ای یک طرح است .به عبارت دیگر به نظر می رسد که برنامه ریزی شهری (یا برنامه ریزی منطقه ای ) حالت خاصی از برنامه ریزی عمومی است که جدا شامل عنصر طرح سازی یا نمایشی است .

در صورتی كه بخواهیم تعریفی كلی از برنامه‌ریزی داشته باشیم, می‌بایستی برنامه‌ریزی را عبارت از كوششی در جهت انتخاب بهترین برنامه‌ها در جهت رسیدن به هدف‌های مشخص بدانیم كه ممكن است این كوشش‌ها و برنامه‌ها, تا مرحله‌ی نهایی هدف نیز پیش نرود, بلكه گام‌هایی در جهت رسیدن به آن باشد

برنامه‌ریزی به معنای اندیشیدن و تنظیم پیشاپیش امور, قبل از بروز وقایع و رویدادهاست تا در اموری همچون بهداشت, سلامت, رفاه, آسایش و خوشبختی افراد جامعه, نتایج مطلوبی بدست آید. بدیهی است, با برنامه‌ریزی دقیق می‌توانیم اشتباهات گذشته را جبران كنیم و نسبت به آینده هوشیارتر عمل كنیم.

برنامه‌ریزی شهری را می‌توان هنر شكل دادن و هدایت و "رشد طبیعی شهر" دانست, امری كه به موجب آن ساختمان‌ها و محیط‌های گوناگون ایجاد می‌شود تا به نیازهای مختلف اجتماعی, فرهنگی, اقتصادی و گذران اوقات فراغت و . . . پاسخ دهد و شرایط سالمی را برای زندگی طبقه ثروتمند و فقیر از نظر كار, تفریح و استراحت فراهم آورد و از این طریق موجب بهبود زندگی اقتصادی و اجتماعی اكثریت افراد بشر شود. ارسطو, زمانی این نظر را ابراز داشت كه "شهر باید به منظور تامین امنیت و خوشبختی ساكنانش ساخته شود" این در حالی بود كه افلاطون نیز گفته وی را چنین بیان كرده است: "شهر جایی است كه انسان‌ها برای نیل به عاقبتی شرافتمندانه, به طور مشترك در آن زندگی می‌كنند."

اصطلاح برنامه‌ریزی شهری هم برای برنامه‌ریزی شهرهای جدیدی- شهرهایی كه در زمینی بكر و دست نخورده ایجاد می‌شوند- و هم برای توسعه و بهبود شهرهای موجود در گسترش آنها بكار می‌رود.

به گفته چادویك برنامه‌ریزی یك سیستم كلی ذهنی است. با ایجاد یك سیستم ذهنی مستقل اما منطبق بر سیستم دنیای واقعی, ابتدا پدیده تحول را شناخته, سپس آن را پیش‌بینی كرده و بالاخره آن را ارزیابی می‌كنیم, هدف بهینه كردن سیستم دنیای واقعی از طریق بهینه‌ نمودن سیستم ذهنی می‌باشد."

همچنین برنامه‌ریزی را می‌توان به صورت دیگری تعریف كرد و آن عبارت است از: كوشش‌های اندیشمندانه‌ی آدمی برای یافتن راه‌هایی كه به اتخاذ بهترین تصمیمات برای تامین رفاه و ایجاد ترقی او منجر می‌شود. با این تعریف سه سوال مطرح می‌گردد:

منظور از اندیشمندانه چیست؟

راه‌های اتخاذ بهترین تصمیمات كدام است؟

مراد از تامین رفاه و ایجاد ترقی چیست؟

برای پاسخگویی به سوالت فوق, از برنامه‌ریزی تعریف دیگری نیز می‌توان كرد. بنابراین تعریف كه از اجزای متشكل آن منتج می‌گردد, برنامه‌ریزی یعنی:

بررسی, برآورد و تخمین نیازها

بررسی, برآورد و تخمین امكانات

بررسی, برآورد و تخمین بهترین راه استفاده از امكانات برای برآوردن نیازها

طبیعی است كه در هر مرحله, این تخمین‌ها بایستی واجد دقت, عدد و رقم باشد. در این تعریف از برنامه‌ریزی, مسلم است كه نخستین قدم جمع‌آوری آمار و اطلاعات است كه البته بایستی با شیوه‌ای نظام یافته صورت پذیرفته باشد و بر اساس گرایش‌های گذشته, حال و آینده استوار باشد. دومین قدم, تجزیه و تحلیل اطلاعات بدست آمده است كه آن هم بایستی با شیوه‌ای علمی و منظم صورت گیرد و در حقیقت از یك نوع غربال علمی بگذرد. سومین قدم, ارزشیابی یا به اصطلاح سبك و سنگین كردن آنها است كه نكات مثبت و منفی در جهت رسیدن به هدف‌ها مشخص می‌گردد. گام چهارم, در جهت تعیین اولویت‌ها است. یعنی برنامه‌ریز بایستی, از عوامل مختلف كه در متغیرهای مختلف برای رسیدن به هدف‌های برنامه وضع شده, به انتخاب بهترین‌ها بپردازد. برنامه‌ریز بایستی مشخص كند كه از نظر زمان و امكانات در جهت برآوردن نیازها و رسیدن به هدف‌ها به بهترین صورت پرداختن به كدام عامل مقدم و مرجح است. مرحله آخر نیز, اجرای برنامه است كه با توجه به زمان‌بندی و برآورد امكانات و وسائل, اجرای برنامه صورت می‌گیرد.

تهران امروز، بدل به شهری بی دروازه و حصار، بی قانون و ناامن، پرآشوب و پرتنش شده است، و تعیین ضوابط فروش تراكم و افزایش جرایم رانندگی نه آنكه راهی برای حل مشكلات شهر تهران نیست، بلكه تنها دغدغه های نظام دیوان سالار و اقتدارگرای مدیریت شهری است. در آستانه قرن بیست و یكم و دغدغه های چالش جهانی شدن، تردیدی نیست كه بیش از این نمی توان بر كلان شهری ده میلیونی در دنیای مدرن، حصار و دروازه و بارو و نگهبان گذاشت، كه اینها از ویژگی های شهرهای قرون وسطا بود تا دیگران به شهر وارد نشوند. آیا هنوز می توان در كلان شهر تهران كسی را در زمره دیگران شمرد؟ تعیین محدوده شهر نیز سخن گزافه ای بیش نیست، چنان كه رشد حاشیه ای شهرهای ایرانی در فراسوی محدوده های تعیین شده طی چهار دهه رشد مهاجرت و شتاب شهرنشینی، طومار این خرافه اراده گرایانه را نیز درهم پیچیده است. شهر تهران در آستانه قرن بیست و یكم، دوره ای پرآشوب و پرتنش را طی می كند. شهری كه طی پنج سال، و كمی بیش از یك دوره پرتنش و ناكارآمد از روی كار آمدن اولین شورای شهر، پنج شهردار به خود دیده است كه نشان از ساختار سیاست زده مدیریت شهری دارد. شهری كه از زمان اعلام خودكفایی شهرداری ها از سوی دولت درسال ۱۳۶۵ تاكنون، فاقد یك نظام مالی كارآمد و ساخت یافته برای مدیریت منابع مالی در شهر بوده است. ۴۵ سال از تاریخ تهیه اولین طرح جامع شهر تهران می گذرد، و بیش از پانزده سال پیش عمر افق زمانی آن به سر آمد، در حالی كه چندان آثار متحقق شده ای را در پی نداشت.

تاكنون تلاش بسیاری انجام گرفته تا برای فرایند حل مسائل كه به برنامه‌ریز در رسیدن به راه‌حل بهینه كمك می‌كند چهارچوبی متناسب فراهم آید. نوشته‌های پتریك گدیس لزوم شناخت و تجزیه و تحلیل مسائل قبل از برنامه‌ریزی را عنوان نموده, برنامه‌ریزی كه خود حاصل فرایند شناخت می‌باشد. با تصویب قانون برنامه‌ریزی شهر رو روستا 1947  منطق ارزیابی- تحلیل- برنامه در برنامه‌ریزی مورد قبول واقع شد و رسمیت یافت, هرچند تكنیك‌های مورد استفاده برای تحلیل غالباَ ابتدایی بودند. در طی پانزده تا بیست سال اخیر شیوه آنالیز سیستم‌ها در زمینه‌های علمی, صنعتی و نظامی بوجود آمد تا بر اساس مطالعات سیستماتیك به تعیین سیاست بپردازد. در سالیان اخیر كوشش‌هایی برای تعریف مجدد فرایند برنامه‌ریزی بر اساس فرایند آنالیز سیستم‌ها انجام گرفته است و در مورد عناصرری كه فرایند برنامه‌ریزی سیستماتیك را بوجود می‌آورند توافق‌هایی شده است. (اصطلاح برنامه‌ریزی سیستماتیك مبین این نكته است كه موضوعات پیچیده مورد نظر ما دارای ویژگی‌ها و رفتاری سیستمی هستند و بدین ترتیب برنامه‌ریزی سیستماتیك‌تر انجام خواهد گرفت.)

كاتانیزواستیز معتقدند كه این فرایند می‌تواند در هفت مرحله بصورت ذیل انجام پذیرد:

تعریف و توجیه مسائل جاری و آینده و روابط میان آنها.

پیش‌بینی وضعی آینده بر اساس مسائل شناخته شده.

شناخت عوامل, شرایط و محدودیت‌هایی كه وسعت راه‌حل‌های ممكنه در رابطه با كل مسائل را تعیین می‌كند.

·        تعیین اهداف درازمدت و كوتاه‌مدت در مراحل گوناگون.

·        تعیین سیاست‌های مختلف

·    ارزیابی كمیت و كیفیت هزینه‌ها و سودمندی و شبیه‌سازی راه‌حل‌های ممكنه در محیط سیستم شهری, به منظور شناخت كارایی كلی و تاثیرات جنبی این راه‌حل‌ها

·        گزینش سیاستی خاص و اجرای آن

این مراحل شبیه فرا- فرایندی (Metaprocedure) است كه چادویك در سال 1969 خطوط كلی آن را مطرح نمود:

تعریف شهر جدید

شهر جدید ،اجتماعی برنامه ریزی شده ،ارادی با اهداف معین از پیش تعیین شده و برخوردار از تمام تسهیلات لازم برای یک محیط مستقل است .معمولا شهرهای جدید برای تمرکز زدایی کالبدی ،اقتصادی و اجتماعی در ناحیه شهری شهرهای بزرگ طراحی می شوند تا با وجود جاذبه های نزدیکی به شهرهای بزرگ جمعیت ،به خروج از مادر شهر تشویق شوند تا اسکان همراه اجرای برنامه های توسعه اقتصادی – اجتماعی فراهم آید .

پیشینه شهرهای جدید در جهان

شهر های جدید در بیشتر دوره های تاریخی ، بویژه از آغاز شهز نشینی در دورترین نقاط دنیا طراحی و ساخته شده اند .احداث این شهرها در مواردی به مثابه برنامه برای تحقق بخشی از سیاست حکومتها بوده است که در این زمینه می توان از شهرهای جدید بابلی و آشوری در بین النهرین ،موهنجودارو در ایندوس ،کاهن در مصر ،میلیتوس و پرنیس در یونان و تعدادی از مراکز شهرهای جدید در آفریقا نام برد.

انگلستان در مورد شهرهای جدید تجربه ای پنجاه ساله دارد که تاکنون برای دو میلیون نفر واحد مسکونی و برای یک میلیون نفر استغال ایجاد کرده است.درواقع ساخت شهرهای جدید در بریتانیا بعد از جنگ دوم جهانی در پیش گرفته شد.

همچنین پس از کشف آمریکا توسط کریستف کلمب در سال 1492 در ساحل جنوبی جزایر اسپانیولی شهر جدیدی ساخته شد.به هر حال باید پذیرفت که شهرهای جدید ،پیش نمونه هایی برای تجدید ساختار و نوسازی شهرهای بزرگ هستند و در این راستا پس از قرن بیستم نظریه های متعدد شهری و طرحها و الگوهای مختلفی برای ساماندهی فضایی شهرها به خصوص شهرهای بزرگ ارائه می شود .

اهداف عمده ایجاد شهرهای جدید

1) اجرای طرح کالبدی ملی و توزیع متناسب جمعیت و اشتغال در سطح کشور در ارتباط با هدفهای استراتژیک و محدودیت منابع آب و خاک و انرژی

2) ایجاد مناطق مسکونی برای کارکنان یک یا چند فعالیت جدید الاحداث اقتصادی و جمعیتی

3) کمک به اجرای کمی و کیفی برنامه های توسعه مسکن و ایجاد تعادل در بازار مسکن