بم دایره المعارفی از روشهای ساختمان سازی در خاورمیانه قدیم ،خانه ها ،گنبدها ،سه کنجیها ،برج و باروهایی که از خشت خام ساخته شده اند و تکنیک آن ها به دوران کتاب مقدس برمی گردد. این شهر قدیمی از دهه 1930 تا حد زیادی متروکه شده و حتی بخش های بسیاری از آن رو به زوال نهادند.کار بازسازی آغاز شده بود.

در شمال شرقي شهر بم , بربالا و دامنه صخره اي عظيم قلعه اي مستحکم را پي افکنده اند که اهالي محل آن را " ارگ " نامند که در واقع اين بناي سترگ , شهرقديـم بم است , ارگ بــم و شهـــر آن از جمله قلعه هاي نظامي بسيار مهم و تاريخي به شمار مي رود . ارگ بم نمونه کاملي از شيوه هاي معماري ايران است و نمونه هايي از قرنها معماري در آن به چشم مي خورد . ارگ بم که بزرگترين مجموعه خشتي جهان است , به شکل قلعه هاي پرشکوه برفراز تبه اي به ارتفاع 61 متر چونان تاجي مرصع برسربناهاي تاريخي ايران , درخششي جاودانه دارد . پيرامون ارگ بم , حکايتهاي تاريخي که گاه به جرگه افسانه مي گرايد , فراوان است ولي سعي براين است که مستندترين موضوعات باستان شناسي با مدد از تاريخ و معماري در معرفي هرچه بهتر اين بناي بزرگ دخالت داشته است .

سابقه تاريخي ارگ بم به موجب نوشته هاي تاريخي , از جمله حدودالعالم و تاريخ وزيري به دو هزار سال پيش مي رسد .شواهد زيادي از جمله وضعيت پلان مرکـــزي وتعدادي خشت موجود در خانه حاکم و خانه رئيــس سرباز خانه ادعاي فوق را به اثبات مي رساند .

خسته و کوفته از سر کار آمده بود و می خواست بعد از یک روز پرکار حسابی استراحت کند اما سرش را که روی بالش گذاشت صدای گوپ گوپ ضبط همسایه روبه رویی روی اعصابش چنان فشاری وارد کرد که ناچار شد یک بالش دیگر روی گوش هایش بگذارد تا شاید صدا کمتر به گوشش برسد. اما فایده ای نداشت. صدا آنقدر نافذ بود که بالش هم فایده ای نداشت. به هر بدبختی که بود خودش را قانع کرد تا به همین وضع عادت کند و سعی کند بخوابد. تازه چشمش گرم شده بود که یک سر و صدای مهیب او را از جا پراند. خوب که گوش کرد فهمید صدای خداحافظی کردن همسایه طبقه پایین با مهمان هایشان است اما این خداحافظی کردن آنقدر طولا نی و پر سر و صدا بود که به یک پدیده آزار دهنده تبدیل شده بود. آن طرف تر پسرکی که گویا بچه مهمان ها بود داخل ماشین پدرش نشسته بود و دستش را روی بوق گذاشته و تا جایی که توان داشت روی بوق فشار می آورد. خانواده اش آنقدر غرق صحبت های قبل از خداحافظی بودند که یادشان رفته بود تقریبا نیمه شب است و ممکن است همسایه ها در خواب باشند. خلا صه مهمان های همسایه با تمام سر و صداها و هیاهوهایشان رفتند و فضا کمی آرام تر شد اما هنوز صدای ضبط همسایه روبه رویی قطع نشده بود، اما هرچه بود بهتر از سر و صدای مهمان های طبقه پایینی بود. تصمیم گرفت که دیگر هر طور شده بخوابد و به سر و صداهای اطراف توجه نکند چرا که فردا صبح ساعت ۶ باید سر کار می رفت.

در همین فکرها بود که حس کرد سقف در حال سوراخ شدن است. صدای جرجر شدیدی به گوش می رسید. یادش افتاد کودک همسایه طبقه بالا تازه راه افتاده و پدرش دیروز برایش یک روروئک خریده بود و حالا کوچولوی نوپا داشت با اشتیاق روروئک سواری می کرد غافل از اینکه کف آپارتمان سرامیک است و چرخ های روروئک روی کف سائیده می شود و صدای دلخراشش همسایه طبقه پایین را کلا فه می کند.

تراکم عبارت است از نسبت تعداد جمعیت به میزان معینی از زمین که معمولا در شهرها به هکتار بیان میشود. یکی از اهداف اصلی برنامهریزی شهری، رسیدن به وضعیتی است که انواع امکانات و فضاهای شهری به اندازه کافی و به نحوه مطلوب در دسترس شهروندان قرار گیرد و آنان با کمترین مشکل به انواع امکانات شهری دسترسی داشته باشند.

حصول این امر، با ایجاد تعادل منطقی بین جمعیت و امکانات صورت میگیرد. تراکم بیش از حد جمعیت در بخشی از شهر این تعادل را از بین میبرد. علاوه بر این ایجاد سروصدا و نارسایی های روانی، گرانی قیمت زمین و اجاره خانه، بزهکاری و جنایت، امکان مخاطرات بهداشتی و مواردی از این قبیل از تبعات آن است. در مقابل، تراکم بسیار پائین نیز مشکلاتی از قبیل بالا رفتن هزینه خدماترسانی در زمینههای شبکه معابر، تاسیسات زیربنایی (آب، برق، گاز و تلفن) و خدمات بهداشتی، درمانی، آموزشی و غیره میشود. بنابراین رسیدن به تراکم معقول، منطقی و نظارت بر آن در شهرها از اهمیت بالایی برخوردار است.

تراکم مسکونی را میتوان به دو نوع خالص و ناخالص تقسیم نمود. گرچه بین برنامه ریزان شهری کشورهای مختلف بر سر تعریف تراکم مسکونی خالص و ناخالص، اتفاق نظر وجود ندارد، ولی توصیف قابل قبول این است که منظور از تراکم مسکونی خالص، نسبت تعداد جمعیت به اراضی ای است که صرفا به خاطر سکونت در نظر گرفته شده باشد و مقصود از تراکم مسکونی ناخالص، نسبت تعداد جمعیت به کل اراضی ای است که به مصرف واحدهای مسکونی و نیازمندی های وابسته به آن رسیده است.

تراکم ناخالص مسکونی در شهرهای ایران از طیف وسیعی برخوردار است، به طوری که کم تراکم ترین شهرهای ایران در میان شهرهای با جمعیت بالای ۲۵هزار نفر، خرمشهر با تراکم ناخالص ۸/۵نفر در هکتار و اقلید ۶/۶نفر در هکتار می باشند. در مقابل پرتراکم ترین شهرهای ایران در میان شهرهای با جمعیت بالای ۲۵هزار نفر، بندر ترکمن ۵۰۹ نفر در هکتار، زرقان ۵۵۹/۸ نفر در هکتار و گوهردشت با ۱۱۳/۱نفر در هکتار می باشند.

گرچه میان کم تراکم ترین و پر تراکم ترین شهر ایران فاصله زیادی وجود دارد، اما تراکم در تعداد قابل توجهی از شهرهای ایران کمتر از ۱۰۰نفر در هکتار است و به متوسط تراکم ناخالص مسکونی در شهرهای بالای ۲۵هزار نفر ایران ۴/۵۴نفر در هکتار نزدیک است. تراکم ناخالص مسکونی در ۸۷درصد شهرهای ایران کمتر از ۱۰۰نفر میباشد که از این میان تراکم ۵۰درصد شهرها کمتر از ۵۰نفر در هکتار و ۳۷درصد شهرها بین ۵۰ الی ۱۰۰ نفر در هکتار است. همچنین میتوان گفت که تراکم در شهرهای بزرگ بیشتر از تراکم در شهرهای کوچک و عمدتا بین ۵۰ الی ۱۰۰نفر در هکتار است. به عنوان مثال، تراکم ناخالص مسکونی در مراکز استانها به ویژه کلانشهرهای کشور، در همین سطح قرار دارد. تراکم ناخالص مسکونی در شهر تهران ۷۴نفر در هکتار، تبریز ۷۷/۸ نفر در هکتار، مشهد ۵/۹۱نفر در هکتار، شیراز ۶۸/۹ نفر در هکتار و در اصفهان نیز ۵۲/۴ نفر در هکتار میباشد.

روزنامه دنیای اقتصاد

مراکز اقتصادی بزرگ کشورها به پناهگاه هایی برای رهایی از حومه های فقیر شهرها تبدیل شده اند و در یک کلام می توان گفت این مراکز اقتصادی بزرگ جای خوشایندی برای زندگی نیستند.

این داستان همه شهرهای پرتراکم جهان است که مردم برای دستیابی به سهم خود از منابع آنها به هم می خورند. در اکثر این شهرها سیستم حمل ونقل نیز ضعیف است و از فقدان نوسازی رنج می برد.

متراکم ترین شهرهای جهان در کدام نواحی واقعند؟ نیازی نیست چندان از آسیا دورتر روید. در این قاره رشد اقتصادی آنچنان است که ۱۶شهر از ۲۰شهر متراکم جهان را در خود جای داده است. براساس داده ها و آماری که در سال ۲۰۰۷ توسط سایت citymayors.com به دست آمده است، شهرهای بمبئی و کلکته هر دو از هندوستان در صدر این فهرست قرار گرفتند و در هر کیلومتر مربع، تراکم جمعیتی بیش از ۲۳۰۰۰نفر دارند. تراکم جمعیتی هر دوی این شهرها مانند شهرهایی که در جایگاه های بعدی فهرست پشت سر آنها قرار گرفته اند مانند تراکم جمعیتی برخی متروهای ایالات متحده مانند چارلستون، گرین بی و برکلی است.

دو کشوری که بیشترین شهرهای متراکم را در خود جای داده اند، هندوستان و چین هستند که ۹شهر از ۲۰شهر صدر فهرست را به خود اختصاص داده اند. هیچ یک از این مراکز پرجمعیت کیفیت زندگی خوبی را برای ساکنان آن ارائه نمی دهند، حداقل تاکنون اینطور نبوده است. رشد سریع امکان زیرساختارهای این شهرها را گرفته است و توسعه شهری نتوانسته است پایاپای با رشد اقتصادی پیش رود. در مجموع تراکم بدون نوسازی به معنای کیفیت زندگی کمتر است و این همان چیزی است که کارشناس امور شهری به نام ژول کاتکین نویسنده کتاب «شهر، یک تاریخچه جهانی» می گوید.

گسترش چشمگیر شهرنشینی در سال‌های اخیر به‌ویژه افزایش جمعیت مهاجر در ابرشهری چون تهران، مسائل و مشکلات بسیاری را برجای گذاشته است، روند سریع هجوم به شهرها و نبود منابع کافی و نزول استاندارد زندگی، مسائل و مشکلات خاصی را در زندگی شهری پدید آورده است.

کمبود مسکن، آلودگی هوا، معضلات ترافیکی، وجود بافت‌های فرسوده شهری، کمبود فرصت‌های فراغتی و تفریحی و ورزشی، کمبود مراکز بهداشتی و درمانی، آلودگی‌های زیست‌محیطی و مشکلات دیگر از این دست بخشی از مشکلات حل نشده زندگی شهری است.

مدیریت شهری امروزی در شهرهای بزرگ دیگر قادر نخواهند بود با روشهای سنتی و معمول گذشته در ارائه خدمات یکسویه موفقیتی بدست آوردند.

آن چه امروزه توسعه و بهره‌وری خدمات شهری را تضمین می‌کند مشارکت کلیه شهروندان در فعالیت‌های شهری است. این توسعه باید لزوماً توسط مردم باشد و برای مردم. به عبارتی توسعه باید با مشارکت آحاد مردم از زن و مرد، کوچک و بزرگ انجام پذیرد، تنها در این‌صورت است که اقدامات توسعه محور بر مبنای نیازها و منطبق با خواسته‌های مردم خواهد بود و چون به‌وسیله مردم طراحی شده است پایدار خواهد ماند.

از سویی دیگر مشارکت مردم در روند توسعه آنان را توانمند خواهد ساخت تا مسائل و مشکلات خود را بیابند، برای مشکلات برنامه‌ریزی لازم را انجام دهند و در اجرای آن برنامه‌ها سهیم شوند.برخلاف بسیاری از واژگان علوم اجتماعی، مشارکت Participatio واژه‌ای است که به‌رغم تنوع در مصادیق آن در مورد فضای مفهومی‌اش ابهام چندانی وجود ندارد و این مفهوم در یک نگرش کلی و عام عبارت است از:

«کنشی قصدمند، هدفدار، ارادی، ارزشی با خصوصیات متعامل بین کنشگر و زمینه محیطی و اجتماعی‌اش جهت نیل به هدفی معین و مشترک»

برخی مشارکت را به معنی «همکاری و شرکت در کار یا فعالیتی و حضور در گروه یا سازمانی به‌منظور بحث، تصمیم‌گیری و پذیرش نقش می‌دانند.»

در بیشتر خوابگاه های دانشجویی تخت ها در ردیف های دوطبقه وجود دارند. دانشجویان زیادی هستند که از تخت های طبقه بالایی در سکوت سنگین نیمه شب به پائین پرت می شوند. اگر خوابگاه مسئولیت پذیر باشد آنها به زودی به بیمارستان منتقل می شوند سر و کمر آنها اسکن می شود و این داستان مدت ها مایه خنده و مزاح دیگر دانشجویان می شود. با این حال چاره ای از تخت دو طبقه نیست. نخست آن که تختخواب های دوطبقه سال هاست برای استفاده های خانگی نیز طراحی شده و از سویی خوابگاه ها بشدت با کمبود فضا و ساختمان روبه رو هستند به ناچار باید تخت دانشجویان را بر روی یکدیگر سوار کرد. تنها می توان آن را مجهزتر، امن تر و زیباتر کرد. ردیف و معماری سکونت در شهرها نیز داستان مشابهی دارد. شهرنشین ها و شهرسازهای قدیم به تدریج ترجیح دادند به جای آن که خانه های خود را به موازات افق گسترش دهند، از روش چیدمان طبقات بر روی یکدیگر استفاده کنند. این چیدمان آنقدر بالا و بالاتر رفت که آسمانخراش ها و برج ها، به مانند دکل های شیشه ای و بتونی بالابلندهایی شدند که جلوه ای جدید به شهرها دادند. تعارض در کشمکش بین بلندها و کوتاه ها پدید می آید، این که هر کدام تا چه اندازه حدود خود را می شناسند، چه چهره ای به شهر می دهند و تا چه اندازه سایه سنگین خود را بر زمین زیرپای خود در شهرها تحمیل می کنند.